Tháng 3, thêm một ngày ghi nhớ…

Ngày 8 tháng 3: bên Nhật chẳng có khái niệm ngày QT phụ nữ như ở nhà nhưng bạn Pẹt đi làm về vẫn mở cừa vào nhà với nụ cười ấm áp và một bó hoa xinh xắn. Những bông hoa có màu tím nhẹ được mình đem cắm trong cái bình bông cũng màu tím rất ton sur ton làm một góc nhà như bừng sáng…

Ngày 9 tháng 3: khui một chai Champagne rất ngon trong bữa tối tại nhà, kỷ niệm ngày đầu tiên mình mặc áo cô dâu. Đám cưới hồi đó được tổ chức làm 2 ngày. Ngày 9 tiệc tùng xong cô dâu chú rể vẫn ai về nhà nấy. Mình vốn ít uống rượu nhưng có lẽ bồi hồi và champagne rất ngon nên mình uống hơi nhiều. Kết quả là cái đầu phê lâng lâng cho tới khuya…

Ngày 10 tháng 3: ngày làm lễ gia tiên, chính thức giã từ căn phòng nhỏ của mình để lên xe hoa về nhà bạn. Mới ngày nào giờ đã đám cưới pha lê… Bữa tối diễn ra tại một nhà hàng Italy gần nhà với một thực đơn đặc biệt. Các món ăn thật ngon, wine thật nồng, những lời chúc mừng của bạn bè và những kỷ niệm cũ… Cảm giác có ai như vừa…mới cưới!!!

Ngày 11 tháng 3: gần 3h chiều, một cơn chấn động khủng khiếp làm nhà cửa rung lắc dữ dội. Mình bị xô từ bên này qua bên kia, tất cả mọi thứ trong nhà đều lắc, cửa rập ầm ầm, cái bình bông tím trên bàn bị hất tung xuống nước đổ lênh láng, cây đèn phòng ngủ đổ ngã vỡ tan 4 bóng, trong phòng làm việc sách vở rơi sụp xòa xuống sàn cùng cái máy tính bay xuống đất, ở kho chứa đồ các thứ rớt từ trên giá lổng chổng ngổn ngang… Cháy nổ gas tank và nhà máy ngoài cảng làm bùng lên quầng lửa lớn nhìn thấy rõ từ ban công. Cơn hốt hoảng chưa qua, nhà chưa ngừng rung lắc mà trên TV đã thấy hình ảnh về con sóng thần khủng khiếp ập vào bờ tàn phá tan nát và quét theo mọi thứ ra biển cả. Một thảm họa kinh hoàng đã ập xuống vùng miền đông bắc nước Nhật, cách nơi mình đang sống gần 300km…

Tất cả bỗng chốc bị đảo lộn bởi triền miên những âm thanh cảnh báo dư chấn và cơn địa chấn mới phát đi từ TV. Nhà cửa liên tục rung lắc không ngừng cả ngày lẫn đêm lúc mạnh lúc nhẹ. Tin tức trên TV 24/24 không gì khác ngoài hình ảnh vùng thảm họa.

Tháng 3 với mình kể từ đây thêm một ngày ghi nhớ đầy kinh hoàng và đau thương…

2011-3-11 Chiba port

2011-3-11 Chiba port

2011-3-11 Chiba port

2011-3-11 Chiba port

Advertisements

Vội vã ra đi…

Vội vã trở về

Năm nay mọi người đều được nghỉ Tết dài nên hầu như cả nhà lúc nào cũng đông đủ, chỉ thiếu mỗi bạn Pẹt là đang phải canh nhà bên kia thôi. Tuy thế tối nào đi làm về là bạn cũng online ngay, góp mặt qua webcam nên luôn có cảm giác là bạn ngồi ở ngay trước mặt. Tết có lẽ là thời điểm sung sướng nhất trong năm, suốt ngày chỉ tụ họp ăn uống và chuyện trò. “Báu vật” sắp tròn 1 tuổi rưỡi, biết nhiều thứ hơn nên không mấy lúc ngồi yên, hiếu động, khám phá, và luôn làm cả nhà ngạc nhiên vì sự thông minh hay cười đau bụng vì những thể hiện biểu cảm của một công dân tí hon. Yêu em vô cùng…

Mới về đấy mà đã sắp qua một tuần. Cứ mỗi dịp về Hanoi là đều được các bạn học cũ í ới tụ họp nên về lúc nào cũng vẫn vui như Tết. Tết này về còn đúng dịp có gia đình một cô bạn cùng lớp sống ở xa cũng về thăm lại Hanoi sau 11 năm kể từ lần về trước. Mình gặp bạn 6 năm trước khi mình qua đó và ở chơi nhà bạn, còn lại ngày thường hay ới nhau trên YM hay FB nên không cảm giác xa cách lắm. Song được gặp nhau tay bắt mặt mừng ở nơi mà cả lũ sinh ra và lớn lên, được ngồi với nhau trong những bữa cơm mà ăn thì ít “buôn” thì nhiều và cố moi óc ra những kỷ niệm cũ để cười đau bụng vẫn là những gì mà YM chat hay FB không thể thay thế được.

Một tuần vội vã ngắn ngủi mà vui, tới mức sơ ý chả thèm check lại vé bay trở lại Nhật. Lúc sắp valise để tối ra sân bay, xem lại vé máy bay thì……ôi thôi máy bay của mình đã bay đêm qua mất ruồi 🙄 Ai hay phải bay đêm vào những chuyến 0 giờ bao nhiêu phút đó mới hiểu được tình cảnh rất dễ bị nhầm này bởi vé vẫn ghi ngày đấy nhưng lại phải đi từ đêm trước cơ. Mình và bạn Pẹt cùng rất nhiều các bạn người Nhật người Việt khác mà mình quen biết cũng từng bị nhầm nhưng hầu hết ra đến sân bay đều được bay. Kinh nghiệm như vậy nên đêm đó mình vẫn xách valise đi, có điều phải vội vã hơn vì muốn tới Noibai sớm hơn thường lệ.

Ra đường hôm nay khác hẳn hôm mồng 2 về, xe cộ chạy lộn xộn ngược xuôi, mới ra cách nhà không xa đã bị kẹt mất một lúc mới thoát ra được. Ở Hà Nội bây giờ, trừ những ngày Tết ra, mà không kẹt xe mới là chuyện lạ. Chạy lên đến đường cao tốc Thăng Long được một đoạn lại kẹt tiếp, mấy hàng xe dài rồng rắn cứ ì ra nhích không xong. Ai cũng sốt ruột thò cổ ra cố nghển lên phía trước nhưng chịu, chẳng nhìn được gì. Nhiều người ở các xe bên cạnh và đằng sau còn ra khỏi xe chạy bộ lên nhưng rồi lại ngao ngán quay trở lại vì điểm kẹt ở nằm đâu đó rất xa chứ không gần đó. Chẳng ai biết lý do kẹt, mở radio kênh giao thông cũng không có thông tin gì hơn. Mình gọi điện về Nhật thông báo tình hình cho bạn Pẹt chuẩn bị tinh thần có thể đêm nay mình không bay về được để sớm mai khỏi đi đón. Một cô bạn thân gọi điện hỏi tới Noibai chưa, khi biết mình đang bị nghẽn trong dòng xe vô tận này nó còn trù ẻo thêm “hêhê… chưa về được đâu, quay trở lại Hanoi ở thêm ít ngày nữa đi…”. Cái đồ ác khẩu…

Dòng xe cứ nhẫn nại từng chút từng chút mà cũng mất chừng cả tiếng mới nhích được lên gần đểm kẹt thì đã thấy cầu vượt dẫn vào sân bay nằm ngay phía trước, chỉ còn thoát qua ngã tư là tới. Song đúng lúc không còn bị các xe khác che vướng tầm nhìn nữa thì mới thấy cảnh tượng kinh hoàng của một vụ tai nạn giao thông. Hiện trường chiếm gần hết phần đường, người nằm một nơi, xe máy, mũ bảo hiểm và những thứ khác văng lung tung một nẻo, máu chảy lênh láng… Bên phần đường bên này, cái xe bus to đùng đậu chình ình bị lõm móp một mảng lớn ở đuôi. Tiền giấy mệnh giá nhỏ ai thả (chả hiểu làm gì) bay trắng xóa mặt đường quanh nơi nạn nhân nằm, chưa có được tấm chăn hay manh chiếu phủ. Một vài cảnh sát đang loanh quanh đo đạc và chụp hình. Mình vốn không là người mê tín nhưng không hiểu sao lúc này chợt dâng đầy cái cảm giác bất an, tự nhiên không muốn cố đi vào đêm nay nữa. Quay về Hanoi thôi, mình quyết định nhanh, cầm chắc bỏ cái vé máy bay này vì mua rất ngắn ngày. Thế là dù chỉ qua ngã tư là vào tới sân bay nhưng lại vòng xe trở lại thành phố và còn ám ảnh mãi không thôi những gì vừa chứng kiến. Về tới nhà, theo giờ Nhật cũng khá muộn rồi nhưng bạn Pẹt vẫn còn online chờ. Mình tiếc cái vé và sốt ruột vì không về được kịp sẽ ảnh hưởng tới công việc đang làm dở, nhưng bạn lại động viên thôi lỡ rồi, ở lại thêm ít ngày nữa rồi mua vé mới về cũng được. Bạn Pẹt nhà mình thật là yasashiiii…

Thời tiết xuân năm nay rất lạ, chỉ mới ra Tết vài ngày thôi mà Hanoi có lúc đã nắng nóng tới 35 độ, chẳng còn muốn đi đâu. Hàng ngày chỉ luấn quấn chơi đùa với “báu vật” trong nhà. Nếu là ở bên này thì mình sẽ bưng “báu vật” đi ra ngoài nhiều nhưng ở nhà thời tiết nóng và bụi, đường không thông hè không thoáng thì thật khó mà đi bộ được lâu, đành loanh quanh gần nhà cho lành. Mình cũng tranh thủ đi ngó nghiêng tiệm sách được một tí, còn thì shopping không, lượn phố không, chụp hình không, chợ búa không, tóm lại toàn không… thế mà vèo một cái cũng đã lại hết nốt cả những ngày còn lại. Lại hối hả sắp hành lý lên đường.

Lần này thì nhìn vé kỹ lắm rồi nên không cần đi sớm như lần trước. Giờ xe tải được chạy nên đường cao tốc rầm rập xe ben chở đất cát bụi mù và thét còi the thé để giành đường. Các xe chen lấn vượt trái vượt phải kinh quá, lạy giời, con không muốn nhìn thêm cảnh tai nạn nào nữa đâu… Lên được tới cầu vượt vào Noibai mới thở phào một cái nhưng khi xuống xe nhìn thấy cả biển người lô nhô tự nhiên lại thở hắt ra bởi cái sự lộn xộn chưa từng thấy. Sắp nửa đêm mà sao đông thế! Người đi 1 thì người tiễn chắc phải 10 hoặc nhiều hơn, họ vô tư đứng ngồi chiếm hết cả lối ra vào khiến người cần bay phải len mãi và luôn miệng xin dẹp đường mới tới được nơi xếp hàng làm thủ tục. Thấy được khúc đầu của dòng người đang xếp hàng rồi nhưng tìm mãi không thấy khúc đuôi chỗ nào để xếp hàng tiếp. Nếu là bên này thì sẽ luôn có nhân viên cầm biển báo đứng cuối hàng để cho khách nhận ra.

Gặp một em du học sinh quen bay đi Nagoya, em làm thủ tục check in ngay trước mình. Cô nàng nhân viên trẻ mặt lạnh lùng yêu cầu bê hành lý lên băng chuyền. Thông thường bê lên cân kẹo xong thì họ sẽ đeo thẻ vào hành lý và nhấn nút cho nó chạy tọt vào trong nhưng lúc đó thì cô nàng lại hạ lệnh bê hành lý xuống làm em ý hơi ngơ ngác. Thế là cô nàng cao giọng “bê hành lý xuống mau đi, băng chuyền hỏng“. Hơ hơ… thế mà cau có cứ như thể là em kia làm hỏng vậy! Và sau đấy thì thủ công đến mức cứ mỗi khách sau khi làm xong thủ tục sẽ có một nhân viên ra đẩy từng cái valise mang đi tập kết ở đâu đó. Không hiểu hôm ý nhân viên đẩy valise sẽ phải đi lại con thoi bao nhiêu lần để phục vụ hết được cái đoàn người dài lê thê kia. Chợt nhớ hôm mồng 2 Tết mình về, chỉ trên 1 băng chuyền mà có đến 3 chuyến bay cùng trả hành lý một lúc, lộn xộn khủng khiếp trong khi các băng chuyền khác thì đóng im ỉm không hiểu là để tiết kiệm sức người sức của hay là cũng hỏng nốt. Đứng chờ hành lý cứ gọi là dài cổ giữa xung quanh xủng xoảng ầm ĩ vừa tiếng tàu, tiếng Hàn, tiếng Nhật và tiếng Việt…

Tội nghiệp em người quen, bị bắt cho cả balô xách tay lên để cân dù nó chẳng to tát gì. Mãi rồi em cũng xong và chào mình đi trước. Đến lượt mình, trình hộ chiếu, vé và bê được cái valise lên cân kẹo xong xuôi, đứng chờ làm thủ tục. Gõ lách cách một hồi, cô nàng nhân viên ban nãy nhíu mày nhăn trán “chị xác nhận vé chưa, tên chị không có trong chuyến bay đêm nay“. Mình ù cả tai, thế là thế nào, đã xác nhận chỗ chắc chắn trước khi nhận vé kia mà, chả lẽ đêm nay lại phải xách valise trở lại Hanoi lần nữa? Mình đề nghị check lại lần nữa cho chắc nhưng cô nàng vẫn khẳng định chuyến bay không có tên mình. Đúng là chuyến này về vội vàng nên gặp lắm xui xẻo thế cơ chứ. Lúng túng chưa biết nên làm sao, nửa đêm thế này thì nơi bán vé máy bay cho mình cũng đâu còn ai làm việc để mà liên lạc… Đột nhiên thấy cô nàng nhân viên cầm phắt tờ giấy A4 in vé của mình lên đọc rồi ngẩng mặt lườm mình cau có “tại sao chị bay Tokyo mà không bảo, lại cứ để đi tìm chuyến Nagoya” 😯 Ớ ớ… mình đớ cả miệng, hóa ra lại là lỗi tại mình (!) Vé ta in rõ ràng là đi Tokyo, ai biết đâu là nàng tìm trong chuyến Nagoya để nói? Mà ai bảo các chuyến bay sau Tết khách đông như thế, VNA lại cho check in cùng lúc 3 chuyến bay Tokyo, Osaka và Nagoya tại cùng 1 counter chứ? Thời buổi vé điện tử in rõ ràng cả tờ giấy A4 to lù lù luôn, đọc cũng không xong lại còn đổ thừa tại khách. Chỉ nghĩ bụng thế thôi chứ thấy nàng “bị quê”, mình chẳng buồn nói gì.

Nhưng rồi mình bị hoạnh họe tiếp “hành lý của chị gần 23kg, chị bỏ bớt ra 4kg hoặc không thì trả tiền quá cước”. Xui chưa, mọi khi toàn mua vé từ Nhật được 30kg. Lần này lỡ, phải mua vé lượt về từ HN chỉ có 20kg, đại lý bán vé còn dặn cứ mang dưới 25kg là qua được hết. Đây mới chưa tới 23kg nữa. Ngán ngẩm cái bộ mặt cau có và cái giọng hách dịch kia, mình định mở valise bỏ bớt đồ ra luôn. Cái vỏ valise cứng đã nặng ~8kg rồi, ít quần áo của mình, còn lại là sách, một số đĩa men và vật dụng của thời bao cấp mẹ còn giữ trong kho nay gửi tặng cho bạn Pẹt, thêm vài thứ linh tinh bạn Pẹt nhờ mua làm đồ sưu tầm. Còn đồ ăn lần này lại không mang gì mấy, giờ bỏ ra thì chỉ bỏ đồ của bạn Pẹt thôi, tội nghiệp bạn rất háo hức mong chờ. Nghĩ đến sự thất vọng của bạn ý khi vợ về mở valise mà thiếu những món đồ chờ đợi, mình đành nhẹ nhàng xin vậy. Cô nàng nhân viên dường như chỉ chờ có thế để lên giọng một tràng về quá cân, về giá cước, về bla..bla… và khó dễ thêm một lúc nữa thì mới “ban ơn chiếu cố”. Oai như cóc, cứ như kiểu ban nãy tao bị quê rồi giờ cho mày quê lại.. Bố khỉ. Chắc mẩm mình chả còn gì để bị hoạnh họe nữa, nhận nốt cái boarding pass là thoát rồi. Ngoái cổ nhìn ra sau, đoàn người dài lê thê ngoằn ngoèo vẫn kiên nhẫn chờ tới lượt. Có lẽ lượt mình làm mất thời gian của người khác quá, áy náy…

Nhưng mà lại vẫn tưởng bở vì cô nhân viên kia còn đang xăm soi cái hộ chiếu của mình. Lật hết trang nọ qua trang kia, xem đi xem lại mãi, mình ngờ ngợ hay là nàng chưa tìm ra cái visa ở Nhật của mình giữa chi chít các visa khác. Đứng chồn chân chả biết nhìn đi đâu đành cứ ngắm nàng vậy. Chợt nàng ngẩng lên nhíu mày nhìn mình chằm chằm… Bỏ bà rồi, lại kiếm ra cái cớ gì nữa đây. Y như rằng nàng cất giọng cau có “Chị ở Nhật cả mười mấy năm rồi, tại sao chị không lấy quốc tịch Nhật” 😯 Ô ô ô hay… Nếu như cô nàng hỏi bình thường thì mình đã nghĩ nàng chỉ muốn “hỏi thăm”, nhưng rõ ràng là nàng đang cấm cảu như thẩm vấn cơ mà. Đi về VN biết bao lần, đến nhân viên an ninh làm thủ tục XNC, tuy luôn lạnh lùng nhưng cũng chẳng “truy” mình vậy bao giờ, vậy mà bữa nay nhân viên check in mặt đất lại “bày đặt” soi cả quốc tịch của mình. Nghĩ bụng ta “yêu nước” 😛 không bỏ quốc tịch mà cũng hoạnh họe, thế cầm hộ chiếu VN và có thị thực hợp pháp thì không được à? Lại tự nhủ thôi cố nhẫn nại, nhẫn nại… vì nếu càng mở miệng nói gì sẽ càng làm mất thêm thời gian. Hôm ý mình lại còn đang bị ho và khản đặc cả tiếng nữa chứ.

Rồi cũng nhận được cái thẻ lên máy bay, nhìn đồng hồ gần 11h đêm, mình ngao ngán bước đi. Với tốc độ làm thủ tục ì ạch như thế này thì chẳng hiểu đoàn người lê thê sau mình kia có kịp check in trước khi máy bay cất cánh? Ôi mỗi lần về và đi, ở bên kia thủ tục luôn nhanh gọn bao nhiêu thì ở bên này lúc nào cũng chậm chạp và những cái giời ơi đất hỡi luôn bất ngờ xuất hiện bấy nhiêu. Khổ nỗi, Hà Nội có gia đình vẫn luôn là niềm nhớ để cứ chờ mong mỗi dịp được trở về.

“Vội vã trở về, vội vã ra đi…
Chẳng thể nào qua hết từng con phố…
Nhưng còn đó…”

Không chỉ là mùa thu đầy gió,
Không chỉ là rêu xanh…
Không chỉ là những gì đẹp đẽ đầy chất thơ như lời hát và kỷ niệm,
Mà còn đó…nguyên cả cái cảm giác nghèn nghẹn tưng tức mỗi khi làm thủ tục ở cái nơi “cửa ngõ” của quê nhà thân yêu…

Hanoi

Tháp Báo Ân, di tích lịch sử ở Hồ Gươm lem nhem đầy chữ viết bậy, 8/2009.

Vội vã trở về…

Tết âm lịch, kế hoạch là sẽ không về nhà ăn Tết bởi mùa hè năm nay đã có lịch khác cùng với bố mẹ rồi. Công việc bận rộn cuối năm cứ cuốn đi cho tới tận hết ngày 29 Tết mới nghỉ. Tưởng rằng đã xác định tư tưởng vững vàng thế, Tết không về được thì dù có buồn buồn tâm trạng cũng chỉ lên bổng xuống trầm như con chuồn chuồn tí thôi, vả lại cũng mới về gần cả tháng hồi tháng 9 năm ngoái rồi. Nhưng ai dè ngày 30 Tết thì càng bồn chồn nhấp nhổm, “nỗi nhớ dâng đầy trong em”, ra vào thở ngắn thở dài, các món đồ Tết đã mua sắm hết và mẹ cũng gửi cho đầy đủ cả, nhưng sao vẫn chẳng cảm nhận được không khí Tết ở đây…

Người như mình bảo sao cách mạng không chọn kết nạp vào đội ngũ vì tinh thần không vững vàng, đã bảo không về mà tư tưởng cứ lung lay thế này thì có ngày các cán bộ núp trong đống rơm sẽ bị phát hiện sạch. Bạn Pẹt thương vợ vác điệu bộ rầu rĩ càng lung lạc tinh thần mình đại ý rằng thì là nếu không thể làm cán bộ cách mạng được thì thôi đừng cố theo làm gì. Mình tỏ vẻ mạnh mẽ xua đi, cũng phải tỏ ra có khí tiết tí chứ, ở nhà ai cũng bảo mình cứng đầu cứng cổ nhất cơ mà. Song bạn vẫn cứ thủ thỉ xúi mua vé chạy ù về 1 tuần, ăn Tết xong lại sang ngay, nhanh vèo ấy mà (vì còn việc đang làm dang dở). Vợ còn lưỡng lự thì bạn nói là làm liền, chuyển tiền ngay cho hãng bán vé máy bay. Chiến thuật tâm lý chiến của bạn thành công hơn cả mình chờ đợi. Kết quả là vé được mua và gửi qua đường…computer chỉ trước khi lên máy bay đúng 2 ngày.

Do về “vô tổ chức” nên phải quýnh lên sắp valise, bỏ vào vài bộ đồ, mua vội ít quà cáp. Chuẩn bị cho bạn Pẹt ở nhà thêm nồi thịt kho trứng, các món Tết thì có bóng xào rau nấm thập cẩm và nồi canh măng nhỏ đã làm hôm sáng mồng 1 Tết, đĩa xôi gấc cúng đêm giao thừa vẫn còn gần như nguyên, lại còn bánh chưng mới luộc nữa mà chưa ăn, thịt gà, giò xào, giò lụa… chừng đó món chắc bạn cũng qua được quá nửa tuần. Mâm ngũ quả nhà mình năm nay theo cách nói lái của người Nam là có ý cầu mong “quất cho giầu đủ xài” 😀 vì mình chỉ mua được quất, dâu, đu đủ, xoài và có thêm vài trái chuối. Mâm trái cây này sau khi cúng cụ rồi sẽ là món bổ sung dinh dưỡng cho bạn Pẹt ở nhà. Chiều mồng 2 Tết ra sân bay, vẫy tay chào bạn đi khuất sau khu vực kiểm tra an ninh xong mình suýt khóc. Thương bạn về nhà một mình, trời mùa đông mới hơn 5pm đã tối thui, ngoài kia lạnh âm 1 độ C, lại mưa rả rích nữa, chẳng ai thích ở nhà một mình lạnh lẽo thế nhất là sau mỗi ngày đi làm về…

Chuyến bay của mình hạ cánh Noibai lúc 22:20 đêm. Về nhà ăn Tết, dù là muộn, vẫn thấy cảm xúc kiểu gì cũng khác. “Tôi bồi hồi khi chạm bóng cửa ô. Như ngày xưa chạm vài gầy áo mẹ. Ôi nỗi nhớ muôn đời vẫn thế…”. Mẹ mình thì từ xưa đã béo khỏe béo đẹp chứ không gầy (nhiều năm nay mẹ còn phải diet nữa) nhưng mình thì cứ mỗi lần được về nhà là vẫn thấy bổi hổi bồi hồi như lần đầu về. Khuya mồng 2 Tết, từ Noibai chạy về đến nội thành, đường phố sạch sẽ, quang đãng vắng vẻ hẳn. Ai cũng về quê ăn Tết nên Hà Nội mới được trở về nhịp thở thong thả yên tĩnh như những ngày xưa. Đây mới đúng là hình ảnh thân quen một đêm Hà Nội se se lạnh, sương giăng giăng mờ ảo dưới đèn vàng trong nỗi nhớ của mình…

Ngồi trên xe, sau khi đã quen quen, mình mới được chuyển giao cho ôm giữ một “báu vật”. Giờ này Tết năm ngoái mình về, “báu vật” mới được chừng 5 tháng, chỉ biết lẫy và biết ê a. Đến Tết năm nay về thì “báu vật” đã sắp tròn 18 tháng, gì cũng biết và bi bô đủ thứ rồi.

2010 Feb-Mar 195

Ông rủ rê “hát bài Quảng Bình quê ta nào…” mình ngớ ra, ông rủ ai thế? Sao tự nhiên lại hát Quảng Bình, nhà mình đâu có quê ở Quảng Bình? Rồi khi ông vừa mới cất tiếng “Quảng Bình quê…” thì “báu vật” nhà mình đã phụ họa nốt từ “ta”, và cứ thế ông hát phần đầu, cháu phụ phần đuôi, nhịp nhàng như thể hai ông cháu là người Quảng Bình chính gốc vậy. Mình cười không nín được vì “báu vật” nhà mình chưa tròn 18 tháng mà phụ họa với ông hát được cả bài hát của người lớn thế này. Hỏi sao ông lại dạy cháu bài này, ông bảo là thi thoảng ông hát thì cháu tự thuộc từ lúc nào đấy chứ. Cả nhà khoe “báu vật” còn thuộc và hát theo được gần 30 bài hát trong 3 cái DVD trẻ em ở nhà, đọc theo được 3 bài thơ và 2 mẩu chuyện cổ tích ngắn, lại còn đếm được từ một tới mười. Yêu quá cơ.

2010 Feb-Mar 241

Có lẽ mình cứ nhấp nhổm để “vội vã trở về” chính là bởi ở nơi xa lắm ấy luôn có hình ảnh “một Hà Nội ngây ngất nắng, một Hà Nội run run heo may”, luôn có những nỗi nhớ đã ăn sâu vào máu thịt, và giờ đây còn có thêm cả nỗi nhớ thương “báu vật” luôn đong đầy…

Vội vã ra đi

“Hà Nội trong mắt ai” (updated)

Phim tài liệu của đạo diễn Trần Văn Thủy.
Xem lại để biết về Hà Nội một thời xa cũ…
Links xem phim ở cuối bài.



Update 02/1/2010

Entry này mình đưa lên blog từ ngày 07/11/2009 bởi vô cùng ấn tượng sau khi xem liền tù tì một mạch hết phim này và cả phim “Chuyện tử tế” mà mình đã chia sẻ trên Facebook cũng đúng vào ngày này. Gần đây lại đọc thêm được bài viết về những sóng gió của bộ phim và tác giả phim trên TuanVietnam.net. Những năm đó mình còn nhỏ quá, giờ đọc mới thấy thật kinh khủng. Ơn trời, cuối cùng số phận của một tác phẩm có giá trị rồi cũng trở về đúng vị trí của nó sau tất cả những thăng trầm…

ĐD Trần Văn Thủy với ký ức “Hà Nội trong mắt ai”

Tác giả: Trần Ngọc Kha – Bùi Dũng
Bài đã được xuất bản: 26/12/2009 07:00 GMT+7

Trong ký ức của nhiều thế hệ độc giả, “Hà Nội trong mắt ai” là bộ phim tài liệu “có vấn đề”. Khi gợi lại câu chuyện một thời, tác giả của những thước phim đó – đạo diễn, NSND Trần Văn Thủy – còn nhớ như in từng chi tiết nhỏ.

LTS: Ngay từ khi ra đời, vào đầu những năm 1980, bộ phim tài liệu “Hà Nội trong mắt ai” (đạo diễn Trần Văn Thủy) đã trở thành sự kiện gây chú ý trong đời sống văn hóa – nghệ thuật vào “đêm trước Đổi mới”. Tác phẩm không chỉ gây chấn động dư luận lúc bấy giờ về tính ẩn dụ, mức độ hấp dẫn và góc nhìn trực diện về những “vấn đề” nóng bỏng của xã hội, mà còn vì những “sóng gió” liên tiếp mà nó và người làm nên nó vấp phải.

“Hà Nội trong mắt ai” đã bị cấm chiếu, cho đến khi được đích thân Thủ tướng Phạm Văn Đồng xem và nhận xét. Vị Nguyên thủ khi đó đó đã truyền đạt mệnh lệnh: “Tổ chức chiếu công khai bộ phim này cho nhân dân xem, chiếu càng rộng càng tốt, càng nhiều càng tốt. Chiếu ngay lập tức! Nếu phát hiện ra cái gì sai thì sửa sau”. Đó là vào ngày chiều 18/10/1983.

Câu chuyện Thủ tướng “giải cứu” “Hà Nội trong mắt ai” được Tuần Việt Nam dẫn lại sau đây, qua bài viết tương đối khái quát, chân thực của tác giả Trần Ngọc Kha, in lần đầu trên báo Phát luật nhân kỷ niệm ngày sinh Thủ tướng Phạm Văn Đồng, sau đó nhiều báo khác đăng lại. Tuy vậy, sự việc liên quan đến bộ phim không phải đã dừng lại ở đó. Những “sóng gió” vẫn tiếp tục đến mà vì nhiều lý do khác nhau bài viết vừa nêu chưa chạm đến….

Sau mệnh lệnh của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng về “Hà Nội trong mắt ai”, chỉ một thời gian ngắn sau, bộ phim tài liệu của đạo diễn Trần Văn Thủy lại bị cấm chiếu một cách nghiệt ngã.

“Cho đến năm 1985, mình không còn cái gì nữa” – ông Thủy chua chát kể: “Kể cả điều kiện làm việc cho đến “miếng cơm manh áo”, tất tật. Vợ mình bảo mình điên, bạn bè cũng nói vậy, nhưng khổ nhất là sự cô đơn. Đồng nghiệp bảy rưỡi, tám giờ sáng tề tựu ở cơ quan lo cho ông Trần Văn Thủy… đã bị bắt hay chưa!”.


Hình trên báo TuanVietnam.net

Đề cập đến câu chuyện cũ mà ý nghĩa và bài học từ nó còn nguyên giá trị, nhất là trong thờI điểm này, đạo diễn Trần Văn Thủy kể thêm những thông thông tin mới sau khi “Hà Nội trong mắt ai” được Thủ tướng Phạm Văn Đồng can thiệp:

“Sau buổi xem phim ngày 18/10/1983 của Thủ tướng Phạm Văn Đồng, tưởng rằng mọi việc sẽ xuôi chèo mát mái, nhưng “Hà Nội trong mắt ai” chỉ được chiếu tưng bừng trong Nam, ngoài Bắc vài ba tháng thì không được chiếu nữa. Trong thời gian này tôi có lệnh gọi lên để gặp ông Lê Đức Thọ tại nhà nghỉ riêng của ông Thọ ở Nghi Tàm để tường trình.

Tiếp đó, bộ phim có buổi chiếu (mà tôi cũng không nghĩ rằng đó là cuối cùng) tại Văn phòng Trung ương Đảng cho ông Trường Chinh xem. Trong buổi chiếu đó có ông Lê Xuân Đồng (Phó ban tuyên huấn – người theo chỉ thị của cấp trên cực lực phản đối bộ phim này), ông Đặng Xuân Kỳ (Viện trưởng Viện Triết học – một người rất nhiệt thành ủng hộ bộ phim này). Điều tôi không tưởng tượng được đã xảy ra liền sau đó, bộ phim đã phim tuyệt đối không được chiếu nữa, với lý do sau lưng bô phim này là một lực lượng chính trị.

Sau Đại hội Đảng VI, đầu năm 1987, rất nhiều vấn đề của đất nước đã được xem xét lại với khẩu hiệu “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật và phản ánh đúng sự thật”. Với văn học – nghệ thuật, đã từng có những câu như “Cởi trói cho văn ngệ sĩ, Không uốn cong ngòi bút, Tự cứu mình trước khi trời cứu…”.

Trong xu thế đó, vào tháng 5/1987, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh trực tiếp xem bộ phim “Hà Nội trong mắt ai” và gặp tôi. Ông hỏi: “Bộ phim chỉ có thế này thôi à?”. Tôi đáp: “Vâng, thưa Tổng Bí thư, Bộ phim chỉ có thế thôi…”. Ông nói tiếp: “Chỉ thế này thôi, tại sao lại cấm?”, không biết là câu hỏi hay lời tự vấn. Tất cả im lặng.

Theo chỉ thị của Tổng Bí thư, Ban Văn hóa – Văn nghệ lúc đó đã triệu tập một buổi chiếu “Hà Nội trong mắ ai” cho tất cả những người có liên quan, có trách nhiệm về quản lý văn hóa – văn nghệ, tổng thư ký các hội văn học – nghệ thuật xem. Xem xong mọi người được quy định bỏ phiếu “Thuận” hay “Chống”. Và trong không khí đổi mới ấy, 100% người xem đã bỏ phiếu “Thuận”.

Ngày 25/9, Văn phòng Trung ương Đảng có văn bản truyền đạt ý kiến của Ban Bí thư, chỉ thị Ban Tuyên huấn, Bộ Văn hóa phổ biến rộng rãi bộ phim này.

Tại Liên hoan phim Việt Nam tại Đà Nẵng vào tháng 3/1988, một bộ phim từng được coi là “chống Đảng”, “dạy Đảng cầm quyền” ,”kêu gọi mọi người xuống đường” đã được nhận liền một lúc 4 giải thưởng cao nhất: Bông sen vàng cho phim tài liệu, Biên kịch xuất sắc nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất và Quay phim xuất sắc nhất…”. (Bùi Dũng ghi)

Dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội đang tới gần, xem lại những thước phim, càng thấy rõ hơn giá trị về tư liệu, lịch sử và chiều sâu ý nghĩa mà bộ phim hàm chứa. Và sau đây là “phần đầu” trong nỗi đoạn trường của câu chuyện về một thời “Hà Nội trong mắt ai”.

————-

Nhớ một thời “Hà Nội trong mắt ai”

Trong ký ức của nhiều thế hệ độc giả, “Hà Nội trong mắt ai” là bộ phim “có vấn đề”. Hồi đó, nhờ người bạn có bố công tác ở Bộ Nội vụ mà chúng tôi được xem phim. Từ ngạc nhiên, sửng sốt đến bái phục, ngưỡng mộ, đó là cảm xúc của tôi sau khi xem phim. Sao mà không ngạc nhiên, sửng sốt khi được xem bộ phim lạ như vậy? Sao mà không bái phục, ngưỡng mộ khi những ngưòi làm phim đã nói lên những điều ngay thẳng lại hay đến vậy? Đi đâu cũng thấy xôn xao, bàn tán về bộ phim, nhưng mọi người đều chung một câu hỏi: Tại sao nó bị “cấm”(?)…

Thực ra, lúc đó không có bất kỳ một văn bản nào cấm lưu hành bộ phim này. Thế nhưng, chỉ vài ba tháng kể từ khi phim được phát hành, không nơi nào còn dám công chiếu cũng như không ai dám công khai xem bộ phim. Còn đạo diễn Trần Văn Thuỷ rơi vào cảnh bị cô lập, đến mức có lần nghệ sĩ PH (nay là cố nghệ sỹ) đã hỏi thẳng: “Ơ! Cậu chưa bị bắt à?”!

Chuyện đã hơn một phần tư thế kỷ. Ông Thủy không những “thoát” khỏi hoàn cảnh khó nói mà giờ đã là “Nghệ sĩ nhân dân”. Hầu hết những người có “duyên nợ”, “ân oán” với bộ phim đã đi vào dĩ vãng. Tuy nhiên, với ông Thủy, dường như mọi việc vẫn chưa qua. Có cái gì như nghèn nghẹn nơi ông khi nhớ lại chuyện này. Và có cái gì như ngài ngại nơi những người có trách nhiệm khi buộc phải nhắc đến chuyện này. Có lẽ bởi thế mà phải đến 5 lần gọi điện tôi đều nhận được câu trả lời: “Chuyện ấy qua lâu rồi. Tôi không muốn gợi lại nữa”. Đành mạnh dạn bấm chuông nhà ông, rất may hôm ấy cái điệp khúc kia không lặp lại.

… Ngày ấy, ông Thủy nhận được kịch bản phim “Hà Nội năm cửa ô” viết về du lịch Hà Nội, về phố cũ phố mới với chùa chiền lăng tẩm, khéo tay hay làm… Nhìn lại thực tế cuộc sống, ông thấy mất mát quá nhiều. Những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ trước, Hà Nội khó khăn lắm, người dân phải ăn hạt bo bo.

“Mình thấy kịch bản này không thể làm được. Nếu làm phim này lúc ấy thì chỉ có đóng mà thôi, lấy đâu ra quần chùng, áo dài…” – ông kể vậy.

Kịch bản phim liên quan nhiều đến lịch sử, phải tìm sách đọc, đi điều tra, ví dụ như đoạn: “Ngôi nhà 80 – 82 phố Hàng Gai, nếu đang đi giữa cái nắng choáng ngợp của phố phường mà ta bước chân vào ngôi nhà cổ này, có những cái gác xép cửa lùa, có tiếng chim gù trên mái ngói thì lòng ta tĩnh lại”.

Kịch bản viết thế, nhưng đi thực tế chỉ thấy một bên là cửa hiệu thêu, một bên là trụ sở HTX. Ông hỏi chủ nhà: “Cái nhà này sửa lại từ bao giờ?”, vì nom nó chẳng có gì khác biệt với những nhà cửa, phố xá, cửa hàng cửa hiệu khác. Ông đọc cho chủ nhà nghe đoạn kịch bản này. Ông chủ nhà hỏi lại: “Người viết cái này bao nhiêu tuổi?”. Ông đáp: “Cỡ bằng tuổi cháu”. Chủ nhà bèn khẳng định: “Thế thì anh ấy chép ở đâu ra ấy chứ. Năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, bọn Tây ở bên kia, bọn tôi ở bên này, hai bên bắn nhau chí chết thì cái nhà nó đã thế này rồi, làm gì có cảnh như anh ấy viết trong đó”.

Đến Ô Quan Chưởng tìm văn bia của Tổng đốc Hoàng Diệu, gặp ông Nguyễn Vinh Phúc, gặp cụ Trần Huy Bá ông mới bừng tỉnh ra một điều: Những giá trị tinh thần của dân tộc thì tồn tại vĩnh cửu. “Thế thì thôi, đừng làm cái đẹp về mặt cảnh quan khi nó không còn, không có nữa. Hãy tìm đến những cái có thật, đích thật, rất cần cho đời nay – những giá trị tiêu biểu cho cách trị nước yên dân như thế nào” – Đạo diễn Trần Văn Thủy rút ra sau những đắn đo suy tính.

Vào cái thời điểm đầu những năm 80 của thế kỷ trước, những điều này cần thiết biết bao! Xót xa với hiện thực của đời sống dân chúng thế nào, trọng dụng nhân tài ra làm sao?… Ông đã liệt kê ra giấy như vậy sau khi đã dày công đọc sách, điều tra.

Quan niệm của ông là làm phim tài liệu không chỉ đúng và đủ như chuẩn mực của các công trình nghiên cứu khoa học. Muốn người xem “tiêu hoá” được thì phim phải hay. Bởi thế nhiều tích chuyện hay trong sử sách đã được ông đưa vào phim, như chuyện Tổng đốc Hoàng Diệu đặt văn bia ở Ô Quan Chưởng cấm các chức quan sách nhiễu dân lành; chuyện vua Lê Thánh Tông dựng đình Quản Văn ra sao… Chuyện Nguyễn Huệ sau khi đại thắng quân Xiêm trên sông Rạch Gầm-Xoài Mút đã vào thành Thăng Long thăm vua Lê Cảnh Hưng – ông vua già mất quyền đã lâu – như thế nào? Khi vào điện rồng vị tướng Tây Sơn vẫn đeo kiếm khiến quần thần nhà Lê sợ xanh mặt, chỉ riêng quan lễ tân Phương Đình Pháp dám góp ý. Nguyễn Huệ trừng mắt nhìn Phương Đình Pháp nhưng viên quan này vẫn điềm nhiên, cuối cùng người anh hùng áo vải đã tháo kiếm rồi mới bước lên điện.

Chuyện chỉ có thế nhưng ông Thủy nhận thấy rằng: Trong mắt Quang Trung lúc bấy giờ, quốc gia chỉ có thể trường tồn và hưng thịnh khi kẻ dưới dám nói những điều ngay thẳng, còn bề trên biết nghe theo lẽ phải.

Hay là chuyện bức tượng ở Chùa Bộc (Hà Nội) bây giờ vẫn lưu giữ, trên đầu tượng có đề chữ Tâm. Trước đây nhiều nhà nghiên cứu đều chịu, không biết tượng tạc ai. Về sau cụ Trần Huy Bá mới đặt giấy bản sau bức tượng rồi dùng than củi trà lên, mới hiện ra dòng chữ: “Bính Ngọ tạo Quang Trung tượng”. Tức là, đúng vào cái năm Gia Long truy diệt tất cả những gì liên quan đến nhà Tây Sơn thì dân chúng Thăng Long vẫn dựng tượng Quang Trung… Rồi cả những chuyện tại sao Nguyễn Siêu lại cho dựng Tháp Bút bên Hồ Gươm? Tại sao Tổng đốc Hoàng Diệu lại cho đặt tấm bia kia ở Ô Quan Chưởng?… “Hà Nội trong mắt ai” đã ra đời và tập hợp những câu chuyện như thế!

Ông Thủy kể rằng: Ngay từ lần đầu chiếu phim để trình duyệt, Ban giám đốc Xưởng phim Tài liệu khoa học trung ương đã thấy “có gì đó không ổn”. Mời những người “có trọng trách” trong lĩnh vực tư tưởng văn hoá xem, họ kết luận ngay rằng “phim có vấn đề”!

Cuối cùng giám đốc xưởng phim Lý Thái Bảo nói với ông Thủy rằng “bộ phim không được chiếu”! Thực ra, theo ông Thủy, “là do có một vài người xem phim xong tự “vơ vào” vì họ “… giật mình”.

“Hà Nội trong mắt ai” có không ít chi tiết khiến nhiều người hiểu lầm. Như là đoạn nói về Bà Huyện Thanh Quan vào miền Trung, nơi chồng bà làm Tri huyện. Một hôm ông Huyện đi vắng, bà nhận được đơn của một người tên là Nguyễn Thị Đào xin được cải giá vì chồng đi lính thú (đóng ở biên ải) lâu ngày.

Nhớ cảnh Tây Hồ, thương cảm cho người phụ nữ xa chồng, bà đã mạnh dạn phê vào đơn: “Phó cho con Nguyễn Thị Đào/ Nước trong leo lẻo cắm sào đợi ai…”. Thế là cô Đào được đi bước nữa, nhưng chẳng bao lâu sau chồng cô trở về và phát đơn kiện. Hậu quả là ông Huyện bị mất chức. Và lời bình của phim rằng: “Thế mới biết cái máu me văn nghệ dính vào việc quan trường gây ra nhiều sự rắc rối là thế!” (!)…

Hay là đoạn nói về vua Lê Thánh Tông dựng đình Quản Văn, trong có đặt trống Đăng Văn cho dân chúng đến kêu oan. Phim liên tưởng: “Giá như thời Lê mạt cũng có một cái trống như vậy thì dân chúng ở đây sẽ phải đinh tai nhức óc”! Toàn là nói việc người xưa “trị nước yên dân”. Nhưng không may cho ông Thủy, có người lại nói chuyện xưa sao nó lại giống hiện thực (bấy giờ) đến thế?!

Của đáng tội phim cũng có vài đoạn theo kiểu “nhân chuyện xưa nói việc nay”, như nói về triều vua Lê Thánh Tông: Trong 38 năm vị vua này cầm quyền, đất nước thịnh trị. Vua đã cho xây dựng bộ luật Hồng Đức, thành lập hội Tao Đàn, viết Đại Việt sử ký toàn thư, dựng bia Văn Miếu… Hiếm có vị vua nào làm được nhiều việc lớn như thế. Vậy mà khi điện Huy Văn, nơi bà Ngô Thị Ngọc Giao sinh ra vua Lê Thánh Tông, bị xiêu vẹo rồi đổ nát, người ta đã dọn đi để lấy chỗ làm trụ sở UBND phường! Lẽ nào điều đó không đáng nói hay sao?

Ông Thuỷ nhớ lại: “Có lần bộ phim đã được chiếu đi chiếu lại tới bốn lượt trong một buổi sáng tại Quân uỷ Trung ương – một chuyện lạ chưa từng có. Về sau Uỷ ban Khoa học xã hội đã phải tổ chức một cuộc toạ đàm “nghiên cứu” bộ phim, có các đại biểu của Viện Sử học, Viện Triết học, Viện Hán Nôm cùng tham gia. Không đại biểu nào có thể tìm ra bất kỳ một sai sót nào của phim.

Ông Thủy tâm sự: “Phim có nhắc về quan hệ giữa Lê Lợi và Nguyễn Trãi. Nguyễn Trãi gốc người làng Nhị Khê (Hà Tây) nhưng sinh thành ở Hà Nội. Ông suốt đời mang nặng tâm huyết cho sự tồn vinh của đất nước và với thân phận của người dân: “Chăn lạnh vắt vai đêm chẳng ngủ/ Suốt đời ôm mãi nỗi lo dân”.

Ông cùng Trần Nguyên Hãn từng “nếm mật năm gai” suốt 10 năm trời phò Lê Lợi, nhưng khi lên ngôi vị vua này đã nghi kỵ cận thần, phế truất cả Nguyễn Trãi, Phạm Văn Sảo và Trần Nguyên Hãn.

Khi đã tống giam Nguyễn Trãi vào ngục rồi Lê Lợi còn hỏi ông nên viết quốc nhạc như thế nào? Nguyễn Trãi bình thản mà rằng: “Thưa bệ hạ, thương yêu dân chúng thì hãy làm những việc nhân đức. Đừng vì ơn riêng mà thưởng bậy. Đừng vì giận ai mà phản bội. Đó là cái gốc trường tồn nhất của quốc nhạc!”…

Sau khi xem phim, một nhà nghiên cứu lịch sử của Học viện Nguyễn Ái Quốc quê Thanh Hoá phản đối ông Thủy ầm ầm, rằng “Lê Lợi chúng tôi chưa bao giờ được miêu tả như thế!”. Người ta tranh cãi rất dữ, rằng phim “ám chỉ ông này, ám chỉ ông kia”. Và thế là từ đấy, không ai dám nhắc đến việc tiếp tục cho chiếu bộ phim này nữa…

***

So với những sự kiện văn hóa văn nghệ diễn ra trước “thời kỳ đổi mới” như loạt bài viết về khoán 10, khoán 100, phóng sự “Cái đêm ấy đêm gì?”, tiểu thuyết “Cù lao Chàm”… hay hàng loạt vở kịch chấn động dư luận của Lưu Quang Vũ thì xét về mốc thời gian, “Hà Nội trong mắt ai” của đạo diễn Trần Văn Thủy “đi trước thời đại” hơn cả…

“Cho đến năm 1985, mình không còn cái gì nữa” – ông Thủy chua chát kể lại: “Kể cả điều kiện làm việc cho đến “miếng cơm manh áo”, tất tật. Vợ mình bảo mình điên, bạn bè cũng nói vậy, nhưng khổ nhất là sự cô đơn. Đồng nghiệp bảy rưỡi, tám giờ sáng tề tựu ở cơ quan chỉ để xem mình… đã bị bắt chưa!”.

Nhiều năm sau này, có tờ báo phỏng vấn “trong những năm “Hà Nội trong mắt ai” bị cấm, ông làm gì?”, ông Thủy trả lời rằng: “Trong quãng thời gian nhàn tản không có việc làm này, tôi đã đến những nơi mình từng đến quay phim để chiêm nghiệm, suy ngẫm. Và tôi thường thắp hương lên bàn thờ nhà mình mà khấn rằng: “Thưa các bậc tiên tổ, con có tội tình gì không?”…

“Vì sao bộ phim không được chiếu? Xin các anh chỉ bảo cho những chỗ không phải, những chỗ sai để chúng tôi sửa” – Ông khẩn khoản “kêu”. Ban giám đốc Xí nghiệp (XN) “kính chuyển” nguyện vọng này lên những người “cầm cân nảy mực”. Họ đồng ý cho sửa bộ phim, nhưng khi hỏi “cần sửa chỗ nào” thì một người thốt lên: “Bộ phim này sai đến mức không thể sửa được”(!).

Cùng kíp làm phim có Lưu Hà, con trai ông Lưu Xuân Thư, Phó giám đốc XN phim Tài liệu khoa học Trung ương lúc bấy giờ. Đây là bộ phim đầu tay anh bấm máy, đồng thời là bài thi tốt nghiệp trường SKĐA. Ông Thủy “xui” Hà đề nghị nhà trường tổ chức chiếu phim này ở Cung Thiếu nhi để “báo cáo tốt nghiệp”. Danh sách mời ngoài giáo viên của trường có các học giả, nhà nghiên cứu, lãnh đạo nhiều Cục, Vụ, Viện… Cung Thiếu nhi là điểm chiếu phim sang nhất Hà Nội lúc ấy với hơn 500 chỗ, màn ảnh cực trắng, ánh sáng cực mạnh. Ơn trời, kế họach được chấp thuận! Khán giả đến chật cứng các hàng ghế, reo hò, vỗ tay tán thưởng ầm cả rạp.

Sau buổi chiếu, lãnh đạo XN đốc hỏi ông Thuỷ: “Bây giờ ý cậu thế nào?”. Ông đáp: “Bộ phim này ra đời không chỉ bởi cá nhân tôi mà còn do cả tập thể, của cả XN. Nếu phim hay, được khen ngợi thì là công chung, nhưng tại sao phim “có vấn đề” thì cả 100 roi các anh đánh cả vào tôi?”.

Họ thành thật: “Cậu nói phải! Nhưng bây giờ sửa thế nào?”. Ông Thuỷ nói: “Sửa thế nào là chuỵện của các anh. Bác Hồ dạy phải biết lắng nghe ý kiến quần chúng. Ít nhất thì các anh cũng phải chiếu cho anh chị em trong XN, rồi chiếu cho XN phim truyện, Cục Điện ảnh, Xưởng phim quân đội, cho các hội văn học, nghệ thuật để người ta góp ý”. Ban giám đốc lên danh sách khách mời…

Xem xong, nhiều người thốt lên: “Sao cái phim như thế này lại định “cấm” kia chứ?”. Không ai, kể cả các vị bên Viện Triết hay Viện Sử, Viện Hán Nôm…, có thể tìm ra bất cứ sai sót nào. Nhưng vẫn có lệnh bất thành văn từ đâu đó: “Không được chiếu bộ phim này dưới bất kỳ hình thức nào!”. Đó là vào giữa năm 1983. Ông Thủy bắt đầu hết hy vọng…

Bỗng một hôm, ông Nguyễn Việt Dũng, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng (HĐBT) gọi điện đến XN, đề nghị mang phim “Hà Nội trong mắt ai” lên chiếu. Ông Bùi Đình Hạc (mới được bổ nhiệm Giám đốc thay ông Lý Thái Bảo) trả lời: “Đã có lệnh của cấp trên là không được chiếu!”.

Ngày 15-10-1983, Văn phòng HĐBT lại gọi xuống. Ông Hạc lại từ chối với lý do: “Phim đang được cắt ra để sửa”. Nhưng từ đầu dây bên kia, giọng ông Dũng đĩnh đạc vang lên: “Chúng tôi biết phim ấy có thể chiếu được hay không chiếu được, nhưng đây là chỉ thị của Chủ tịch HĐBT Phạm Văn Đồng!”.

Kế hoạch chiếu phim “Hà Nội trong mắt ai” cho Chủ tịch HĐBT Phạm Văn Đồng xem được ấn định lúc 3 giờ chiều ngày 18-10-1983. Ông Thuỷ đề nghị đi cùng, giám đốc Hạc bảo: “Đi sao được. Vào đấy phải qua “cổng đỏ”, người ta điểm danh đấy!”. “Anh Hạc ơi! Anh cứ cho tôi đi cùng vì tôi muốn nghe bằng chính cái tai của tôi xem Bác nói gì. Còn nếu có điều gì không phải thì chắc là Bác cũng thương mà chỉ bảo cho thôi”.

Thế nhưng ông Hạc vẫn không đồng ý. Gần đến giờ hẹn, ông Thủy lẻn lên “con” Lada trắng của cơ quan, bụng bảo dạ: “Ngày xưa khẩu hiệu ở chiến trường là “nắm lấy thắt lưng địch mà đánh”, giờ tôi cũng phải nắm lấy thắt lưng anh thôi”… Kể đến đây, ông Thuỷ bật cười. Nụ cười đầu tiên tôi được chứng kiến đã xóa tan những ưu tư trên gương mặt ông…

Đến nước ấy ông Hạc đành chấp thuận. Xe lăn bánh, đến Văn phòng HĐBT, bảo vệ từ chốt gác hỏi vọng ra: “Xe nào đấy?” – “Xe xưởng phim vào chiếu cho bác Đồng xem đây!”. Ông Thuỷ bê 5 hộp phim vào phòng khách.

Có người ra thông báo: “Bác đang tiếp Phó chủ tịch HĐBT Liên Xô A-li-ep. Các anh chờ một lát”. Bỗng dưng ông Thuỷ thấy lo lo… Gần 30 phút sau bác Đồng đến. Ông Thủy kể: “Vừa trông thấy chúng tôi, Bác đã bảo: “Muốn xem một bộ phim mà khó thế à? Nếu khó quá thì tôi không phiền các đồng chí nữa”. Dù sao Bác đã phải chờ ngót nửa tháng kể từ lúc yêu cầu xem bộ phim…”.

Linh tính mách bảo ông Thủy rằng ông đang gặp may. Ông vòng tay, nói: “Xin phép Bác cho cháu được thay mặt anh em trong đoàn làm phim bày tỏ lòng biết ơn Bác, vì việc nước bận như vậy mà Bác vẫn bớt chút thì giờ…”. Nói đến đây ông Thuỷ nghẹn ngào, không cầm được nước mắt. “Cháu ngồi xuống đây! Cháu ngồi xuống đây!”. Nghe giọng nói ân cần của Bác, ông Thuỷ bình tâm trở lại nhưng vẫn chưa dám ngồi. Bác cầm tay kéo ông Thuỷ ngồi xuống bên phải mình, bên trái là Giám đốc Bùi Đình Hạc…

Khi phim hết, đèn bật sáng, Bác vẫn ngồi lặng lẽ, đầu hơi cúi, tay đặt lên trán. Những người có mặt trong phòng cũng im lặng, nghe rõ tiếng quạt trần quay lạch phạch trên đầu, tiếng chú cún con nô đùa quanh chân bác.

Một lát sau Bác hỏi: “Những ai đã được xem phim này và họ nói những gì?”. Ông Hạc trình bày: “Thưa đồng chí! Đây là bộ phim được các đồng chí có trách nhiệm đánh giá là có vấn đề, mượn xưa để nói nay. Bộ phim đã không cùng Đảng giải quyết những khó khăn hiện tại mà nuối tiếc quá khứ phong kiến và gieo rắc vào quần chúng đảng viên những bi quan, hoài nghi và tiêu cực…”.

Trong lúc ông Hạc nói, ông Thuỷ như ngồi trên đống lửa, cứ nhấp nha nhấp nhổm đến mức ông Dũng phải vít vai mấy lần… Cuối cùng, ông Hạc “chốt”: “Thưa đồng chí! Những người có trách nhiệm kết luận rằng tác giả bộ phim không phải là một nghệ sĩ cách mạng”…

Bác quay sang hỏi ông Thuỷ: “Cháu có ý kiến gì không?”. Ông Thuỷ đứng lên thưa: “Thưa bác! Nếu bộ phim này có gì sai lầm thì đó là do lực bất tòng tâm chứ bụng dạ chúng cháu không nghĩ thế. Khi chúng cháu đến mộ bà Đoàn Thị Điểm thì thực sự chỗ đó là một đống rác. Chúng cháu phải thuê người dọn mất nửa ngày, rồi xin nước vôi quét lên bia mộ của bà, mượn một số chậu cảnh bày xung quanh rồi mới quay phim, để khỏi mang tội bất hiếu với tiền nhân…”.

Linh cảm mách bảo với ông Thuỷ rằng, trong cơn bão tố cuồng phong đang trải qua, ông đã tìm được một chốn an lành để trú ngụ, đó là sự bao dung, che chở của Thủ tướng Phạm Văn Đồng.

Cuối cùng, Bác nói: “Tôi cũng không nghĩ sự thể lại quan trọng đến mức này”. Rồi Bác phân tích đoạn phim về Nguyễn Trãi là chuyện có thật trong lịch sử và nói về thân phận của Nguyễn Trãi chứ không chủ ý nói về Lê Lợi. Từng đoạn khác cũng được bác phân tích cặn kẽ…

“Tôi thật sự kinh ngạc về trí nhớ tuyệt vời của Bác. Bác chỉ xem phim có một lần trong khi trăm công nghìn việc đang chờ đợi” – ông Thủy trầm trồ kể tiếp: “Bác kết luận: “Ý kiến thứ nhất của tôi là: Nếu đã là anh em văn nghệ với nhau thì phải biết thương yêu, bảo vệ nhau. Các anh mà không bênh vực cho nhau thì còn ai bênh vực các anh? Ý kiến thứ hai của tôi anh Dũng ghi vào biên bản để gửi sang Văn phòng Ban Bí thư: Tổ chức chiếu công khai bộ phim này cho nhân dân xem, chiếu càng rộng càng tốt, càng nhiều càng tốt. Chiếu ngay lập tức! Nếu phát hiện ra cái gì sai thì chỉnh sửa”.

Bác còn dặn dò ông Thuỷ: “Khi nào cần cứ gặp bác. Cháu phải tìm mọi cách mà chủ động liên lạc với bác”…

Không biết có phải vì bức xúc trước số phận của bộ phim hay không mà tại buổi khai mạc Đại hội Điện ảnh toàn quốc lần thứ II diễn ra tại Cung Thiếu nhi chỉ 2 ngày sau khi xem phim “Hà Nội trong mắt ai”, Chủ tịch HĐBT Phạm Văn Đồng đã có bài phát biểu hơn 1 giờ đồng hồ trước hơn 500 nghệ sĩ điện ảnh toàn quốc.

Bác nói rất kỹ, rất mạnh mẽ, rất sâu sắc, về cách thức quản lý, lãnh đạo văn nghệ: “Đừng bắt anh em văn nghệ sĩ phải chui qua một cái lỗ kim, theo một khuôn mẫu có sẵn!”.

Hẳn những người có mặt tại buổi lễ còn nhớ mãi hình ảnh đầy ấn tượng khi Bác hướng về phía Chủ tịch đoàn Đại hội mà rằng: “Tôi lạy các anh! Tôi xin các anh! Khi duyệt phim thì cố gắng rộng lượng như tôi”. Cả hội trường lập tức vỡ oà bởi những tràng vỗ tay. Ai nấy đều hiểu Bác đang nói gì.

Với đạo diễn Trần Văn Thuỷ, có lẽ hôm ấy là một ngày hạnh phúc đến tột độ… Kể đến đây, ông không kìm được nỗi xúc động: “Một phần thưởng tâm linh, vô cùng cao quý hơn bất kỳ phần thưởng nào khác trong đời đã đến với tôi” – Ông nói trong nước mắt giàn giụa…

Từ đó, bộ phim bắt đầu được công chiếu rộng khắp cho mọi tầng lớp nhân dân xem. Hàng tuần liền rạp Tháng Tám và nhiều rạp khác ở Hà Nội chiếu phim này tới 3 ca/ngày, vậy mà ca nào khán giả cũng xếp hàng mua vé đông nghịt.

Nếu như ngày ấy mà có Ghi-nét Việt Nam thì phim này chắc chắn lập kỷ lục về “phim tài liệu ăn khách nhất”. Bộ phim đã tạo nên một cơn sốt khán giả, điều chưa từng xảy ra đối với phim tài liệu “nội”, bởi từ trước đến lúc bấy giờ phim tài liệu chỉ được chiếu “chùa”, chiếu kèm phim truyện.

(Theo Trần Ngọc Kha – Hà Nội Mới)

* NSND Trần Văn Thủy sinh năm 1940 tại Nam Định. Trong chiến tranh VN, ông làm phóng viên chiến trường. Đạo diễn trên 20 phim tài liệu, nhiều phim đoạt giải cao trong các LHP quốc tế, trong đó có: Những người dân quê tôi, Phản bội (1979), Hà Nội trong mắt ai, Chuyện tử tế (1985), Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai (1999), Chuyện từ một góc phố (2003)…

Xem phim:

Phần 1

Phần 2

Phần 3

Phần 4

Phần 5

« Older entries